چرا هیچ پری دریایی وجود نداره؟

طبیعت در ۴ میلیارد سال، هر موجود عجیبی رو ساخت، اما یه پروژه رو انگار عمداً ناقص گذاشته: پری دریایی. نیمه‌انسان، نیمه‌ماهی، با ریه و آبشش، دست و دم. سوال اینجاست: چرا طبیعت، که از ساخت هیچ چیز عجیبی نترسیده، این پازل رو کامل نکرد؟

طبیعت تو این ۴ میلیارد سال، موجودات عجیب و غریب زیادی ساخته؛ انگار قهوه ای که مهندس ها موقع کار میخوردن غیر مجاز بوده واسه همین نتیجه زیادی عجیب غریبه... ماهی‌ای که با چراغ‌قوه‌ی زیرآبی به دنیا اومده یا اسب‌آبی که عرقش ضدآفتابه و پنگوئنی که تا عمق ۵۰۰ متری شیرجه می‌زنه توی آب یخ و بعد برمی‌گرده بالا با لبخندی که می‌گه «من اینجام، تو کجایی؟»، و اختاپوسی که نه تنها هشت تا بازو داره، بلکه می‌تونه خودش رو شبیه یه مرجان، یه سنگ، یه مارماهی سمی، و حتی یه کیسه‌ی پلاستیکیِ بی‌خطر کنه! طبیعت آشکارا عاشق سازه‌های عجیبه. یه کارگاه خلاقیتِ همیشه باز با یه تیم طراحی که هرچی بهشون نشونشون بدی، می‌گن: «آره، اینم ساختیم، نمی‌دونیم به چه دردی می‌خوره ولی شاید یه روزی به کار بیاد.» اما یه پروژه هست که انگار نه فقط ساخته نشده، که انگار عمداً از فهرست حذف شده: پری دریایی. نه اون مدل کارتونی که توی فیلم‌های دیزنی با موهای قرمز و لباس صدفی آواز می‌خونه؛ نه، منظورم نسخه‌ی واقعی‌شه: نیمه‌انسان، نیمه‌ماهی، با ریه برای هوا و آبشش برای زیر آب، و پاهایی که می‌تونن بدوند و دمی که می‌تونه شنا کنه. واقعاً چرا؟ یعنی طبیعت تونسته لامپ برای ماهی درست کنه ولی نتونسته یه دختر با دم ماهی تحویل بده؟ چرا؟

خب اول بیا شواهدی رو بررسی کنیم که می‌گن «پری دریایی شدنیه!» 1. پستانداران دریایی، قبلاً پا داشتند: نهنگ‌ها و دلفین‌ها، همون موجودات باشکوه و ظریف امروزی، روزگاری روی خشکی راه می‌رفتن! درواقع اجدادشون چهارپا بودن و اون پاها بعداً تبدیل به باله شدن. یعنی طبیعت بلده یه موجود خشکی‌زی رو بفرسته توی آب و بهش باله بده. این یعنی "نیمه‌انسان-نیمه‌ماهی" از نظر تکاملی، محال نیست. فقط کافی بود یه جمعیت از اجداد ما، به جای بالا پایین رفتن از درخت، برن توی دریا شنا کنن... 2. آبشش و شُش هم‌زمان، ممکنه: ماهیِ به‌نام "لانگ‌فیش" (ماهی شُش‌دار) هم آبشش داره، هم شُش. با شش توی خشکی و با آبشش توی آب نفس می‌کشه! این یعنی طبیعت بلده سیستم تنفسی دوگانه طراحی کنه. پس پری دریایی می‌تونست هم زیر آب زندگی کنه، هم بالای آب. از نظر مهندسیِ تنفس، هیچ مانعی نداره. 3. دست‌های آزاد در آب، ممکنه: سمورهای دریایی، با دست‌هاشون صدف می‌شکنن، غذا می‌گیرن، و حتی بچه‌هاشون رو بغل می‌کنن. یعنی موجودات دریایی می‌تونن دست‌های عملی داشته باشن بدون اینکه توی شنا اختلال ایجاد بشه. پری دریایی با دو دست آزاد، هیچ‌چیز غیرممکنی نداره. 4. دمِ ماهی، قبلاً امتحان شده: دودمان "Pinnipedia" (مانند فوک‌ها و شیرهای دریایی) دم‌های پهن و باله‌مانند دارن که بدنشون رو توی آب هدایت می‌کنه. اگه یه پستاندارِ شش‌دار با دمِ ماهی‌شکل می‌تونه شنا کنه، پس پری دریایی هم می‌تونست. پس متوجه می‌شیم طبیعت بلده دم طراحی کنه. خب پس چرا دم رو به بالاتنه‌ی انسان‌گونه وصل نکرد؟ انگار همه‌ی قطعات روی میز بود. ماهیِ ریه‌دار، پستاندار دریاییِ پا-به-باله‌شده، سمورِ دست‌باز، و فوکِ دم‌دار. اما این پازل هیچ‌وقت کامل نشد.

چرا این پروژه کنسل شد؟ 1. مشکل بزرگ: تفاوت فشار خون در آب و خشکی بدن انسان برای جاذبه طراحی شده. قلب، خون رو به بالا پمپاژ می‌کنه، رگ‌ها با فشار ۱ اتمسفر کار می‌کنن. توی آبِ عمیق، فشار به ۱۰ اتمسفر یا حتی بیشتر می‌رسه. اگه پری‌دریایی ناگهان از عمق ۵۰ متری به سطح بیاد، خونش مثل یه نوشابه‌ی تکان‌خورده کف می‌کنه. یه چیزی مثل بیماریِ غواصی، که بدون تجهیزات ایجاد می‌شه و بیرون نیومدن از اون شرایط یعنی مرگِ فوری! پس پری دریایی یا باید فقط توی آب‌های کم‌عمق زندگی می‌کرد (که اونجا پر از کوسه‌ست)، یا باید سیستم گردش خون دوتایی می‌داشت که طبیعت تا به حال برای هیچ موجودی طراحی نکرده. حتی نهنگ‌ها هم با وجود زندگی در اعماق، برای غواصی‌های طولانی مشکل فشار رو با سازوکارهای خاصی حل می‌کنن، ولی هیچ‌کدومشون هم‌زمان برای آب و خشکی طراحی نشدن. 2. تناقضِ پوست و عایق پری دریایی باید پوستی صاف و آب‌دوست می‌داشت تا اصطکاک آب رو کم کنه؛ ولی برای زندگی روی خشکی، باید عرق می‌کرد تا خنک بشه. این دو اصلاً باهم ممکن نیست! پوست دلفین برای آب عالیه، ولی توی آفتابِ ساحل، بعد از ۱۰ دقیقه مثل یه کبابِ ورقه‌ای خشک می‌شه. پوست انسان برای خشکیه، ولی توی آب، بعد از یک ساعت، چروک می‌شه و مثل کشمشِ جمع و چروکیده می‌شه. 3. دم، برای دویدن نیست دمِ ماهی برای شنا عالیه. ولی پری دریایی، با اون نیمه‌ی بالاییِ انسان‌گونه، می‌خواد چیکار کنه؟ پا نداره که بدوه. اگه شکارچی‌ای روی خشکی تعقیبش کنه، فقط می‌تونه مثل یه مارماهی خشک‌شده روی ماسه‌ها وول بخوره. و اگه شکارچی‌ای توی آب تعقیبش کنه، بالاتنه‌ی انسان با شانه‌های پهن، سرعتش رو نصف می‌کنه.(برای همین هست که ماهی ها اکثراً سر تیزی دارن که بتونن فشار آب رو بشکنن) پری دریایی، هم برای خشکی و هم برای آب خیلی کنده. و این یعنی موجودی که توی هیچ‌کدوم از دو زیستگاه، برتری نداره!

ولی اگه یک درصد، طبیعت می‌خواست یه پری دریایی واقعی بسازه، چه شکلی می‌شد؟ اول از همه، اون دمِ ماهی رو فراموش کن. پستانداران دریایی، دمِ افقی دارن، نه عمودی. دلفین و وال رو ببین: دمشون افقیه. ماهی‌ها عمودی شنا می‌کنن، پستانداران افقی. اگه پری دریایی یه پستاندار بود، دمش باید افقی می‌بود. یعنی ما باید تصور یه موجود رو بکنیم که شبیه دلفینه، ولی یه جورایی شبیه ما هم هست. و بالاتنه... اگه می‌خواست توی دریا زندگی کنه، باید یه لایه‌ی چربی می‌داشت. یه پوستِ ضخیم. یه سیستم تنفسیِ ویژه. نه یه گردنِ باریک و یه کمرِ کوچک و کاذب. و راستش، اگه به تکامل نگاه کنی، ما یه موجود داریم که تقریباً همینه: گاو دریایی، یا همون Dugong. آره. پری دریاییِ واقعیه، در واقع یه گاو دریاییِ چاق و خجالتیه که علف دریایی می‌خوره و با عجله و آرومی شنا می‌کنه. نه آواز می‌خونه، نه موی بلند داره، نه به اون صورت زیباست. فقط یه موجود مهربونه که ملوان‌های تنها، بعد از ماه‌ها توی دریا، از دور، با چشمای نیمه‌باز، اون رو با یه زن زیبا اشتباه گرفتن. و این یعنی پری دریایی، نه یه فانتزی قشنگ، بلکه یه سوءتفاهم تاریخیه!!!

ولی... ولی چرا ما این‌قدر عاشقش شدیم؟ پری دریایی وجود نداره. هیچ‌وقت وجود نداشته. از نظر زیست‌شناسی، یه فاجعه‌ی تکاملیِ تمام‌عیاره. ولی اکثریتی از تمدن‌ها، از سومر باستان تا یونان، از ژاپن تا اسکاندیناوی، از افسانه‌های آفریقایی تا داستان‌های بومیان آمریکا، یه چیزی شبیه به پری دریایی ساختن. سومری‌ها "اُآنس" رو داشتن، یه خدایِ نیمه‌ماهی که علم رو به انسان‌ها یاد داد. یونانی‌ها "سیرن"ها رو داشتن که ملوان‌ها رو با آوازشون به کام مرگ می‌کشیدن. اسکاندیناوی‌ها "مارمولک‌های دریایی" رو داشتن که توی آب‌های سرد شمال زندگی می‌کردن. ژاپن "نینگیو" رو داشت، موجودی با سرِ میمون و بدنِ ماهی که گوشتش جاودانگی می‌آورد. همه‌ی این‌ها، بدون اینکه همدیگه رو ببینن، یه موجودِ نیمه‌انسان-نیمه‌ماهی ساختن. چطور؟ مگه قراره یه چیزِ ناموجود، توی فرهنگ‌های مختلف تکرار بشه؟ این دیگه زیست‌شناسی نیست. اینجا پای روانِ انسان وسط میاد. انسان همیشه بین دو دنیا زندگی کرده: دنیایی که توش هست، و دنیایی که آرزوش رو داره. پری دریایی، همون شکافِ همیشگیه که هیچ‌وقت پر نمی‌شه. موجودی که نیمه‌اش اینجاست، نیمه‌اش اونجا. نیمه‌اش عاقله، نیمه‌اش دیوانه. نیمه‌اش می‌خواهد بمونه، نیمه‌اش می‌خواهد که برود. و این دقیقاً حسِ ماست! هرکسی یه پری دریاییِ خودش رو داره: · اونی که عاشق کسیه که نمی‌تونه باهاش باشه. · اونی که توی شهری زندگی می‌کنه که مال خودش نیست. · اونی که یه پاش توی سنتِ خانواده‌ست و یه پاش توی آرزویِ خودش. · اونی که صبح از خواب بیدار می‌شه و نمی‌دونه توی کدوم دنیا بیشتر زندگی می‌کنه. پری دریایی فقط یه موجود نیست؛ یه استعاره‌ست برای همون بخشِ گم‌شده‌ی وجودِ ما که هیچ‌وقت پیدا نمی‌شه...

و حالا پیچش آخر: ما عاشقِ پری دریایی نیستیم. ما عاشقِ ناقصیِ خودمون هستیم. عاشقِ همون بخشی از وجودمون که هیچ‌وقت کامل نمی‌شه. عاشقِ همون آرزویی که اگه برآورده بشه، دیگه آرزو نیست. پری دریایی، یه موجودِ کامل نیست. ولی کامل‌ترین چیزِ دنیاست: چیزی که قرار نیست کامل بشه. و برای همینه که هنوز، بعد از این همه سال، پری دریایی رو دوست داریم. نه چون بهش اعتقاد داریم. چون بهش شبیه‌ایم. و شاید بزرگ‌ترین طنزِ تاریخ همین باشه که: ما موجودی رو ساختیم که هیچ‌وقت وجود نداشت، تا بتونیم وجودِ خودمون رو توی اون ببینیم. و توی اون آینه‌ی خیالی، چیزی رو پیدا کنیم که توی دنیای واقعی، همیشه گم کرده بودیم: خودِ ناقصِ گم‌شده‌مون.